عقل و عشق

http://rezap502.epage.ir

افت تحصیلی
نویسنده:رضا عقل و عشق - ساعت ۱٠:٥٧ ‎ق.ظ روز جمعه ٤ فروردین ۱۳٩۱
 

بررسی عوامل افت تحصیلی

( طراحی آموزشی)



مقدمه

در نظام آموزشی کشوری که اهداف کلی آموزش و پروش آن توسط کارشناسان تعلیم و تربیت ؛ متخصصین و مشاوران آموزشی  زیر نظر فلاسفه و نظریه پردازان یاددهی ویادگیری ترجیحاًً خارجی بدون توجه به نیاز جامعه و آینده نگری نوشته شده و اهداف جزیی بصورت محتوای آموزشی از قبل آماده شده در پشت در های بسته در ساختمان های بلند وزارت آموزش و پرورش در جلساتی که افراد گاهاً کلاس لمس نکرده ، گرد گچ تخته سیاه نخورده ،  در کپر ننشسته وبا مدرسه کوچ نکرده و کلاس چند پایه درس نداده و ....تنظیم و تالیف می شود، به مدارس و معلمان بدون توجه به تفاوت های فردی  دانش آموزان و انواع هوش آنها ابلاغ می شود .

 برای نشان دادن دقت در اجرا ،گروهی را بعنوان گروه آموزشی مسئول نقد و بررسی فعالیت مدرسین و تعیین حیطه و تقویم اجرایی می کند تا امکان تأخیر و تعجیل به حدالقل برسد، برای آن محتوای آموزشی مقدس و از پیش تألیف شده ، مهرمستند سازی زده وبصورت یکنواخت برای تمامی استانها و شهرها امتحانی هماهنگ گرفته شده تا دانش آموزان پایین شهر و بالای شهر ، دولتی و      غیر انتفاعی در یک عدالت آموزشی برابر عدد و معدل نمره مدار را تجربه کرده و سر خوردگی ،نداشتن معلم خصوصی و کلاس های تقویتی آنچنانی را بار دیگر چون چماق احساس کنند .

در این حال افت تحصیلی حربه و ابزاری است برای مدیران تا معلم فعال را از کاهل بازشناسند و ملاک ارزشیابی گروهی خاص که در دروسی خاص با دانش آموزانی خاص در شرایطی خاص تدریس    می کنند قرار گیرد. حال بیاییم میزان و امکان مانور و ابتکار یک معلم خلاق دراین برنامه ریزی آموزشی سر و ته بسته بنام قوطی آموزشی را بررسی کنیم و نمره ارزشیابی هم بدهیم .

گاهی احساس میشود بستن دست معلمی که در نوشتن اهداف آموزشی، محتوای آموزشی،         نحوه امتحان، امکانات و رسانه آموزشی ، محیط فیزیکی آموزشی هیچ تاثیری مستقیم و غیر مستقیم ندارد  غیر منصفانه بوده ، حال فرستادن وی به میدان جنگ  مبارزه با جهل  و انتظار نمره ارزشیابی سطح بالا و درصد قبولی حقیقی با روش های تدریس از قبل مشخص شده در کتاب کار معلم و یا فرمایشات   ضمن خدمت گروه های آموزشی  نامروتی است.

معلم  از 4 عنصر اصلی برنامه ریزی آموزشی در کلاس هیچکدام را جز برقراری ارتباط و روش های تدریس گوناگون ، بعنوان اسلحه ای همراه ندارد و آن هم به بهانه ندیدن دوره و نداشتن امکانات ، کمبود وقت و شلوغ بودن کلاس درس به یغما می رورد و گاهی معلم و دبیر بدون انگیزه با نداشتن فرصت کافی ، نداشتن تجربه و علم وافی ، نداشتن فضای صافی، توانایی نوشتن طرح درس و طراحی آموزشی را ندارد ، او فقط یکشب از دانش آموز مظلوم کلاس خود جلو تر است و این بی عدالتی و ظلم را معلم در شرایطی غیر ارادی انجام می دهد که تنها فرصت آموزشی را در این زمان و برای این درس و برای این کلاس و برای این دانش آموزان خاص از دست می دهد در حالی که هم در انرژی و هم در یادگیری و هم در عمق یاددهی تاثیر مستقیم خود را کمرنگ می کند.

مطالعه و بررسی راه کار های ذیل بعنوان دارویی مسکن برای افزایش کارایی معلم و یا کاهش       افت تحصیلی  در یک کلاس درس مناسب است اما درمان این بیماری نیست. معلمی که مانند یک مجری به کلاس درس می رود ، می تواند به  اهداف مندرج در کتاب درسی برسد و مانند نمونه در کتاب کار کلاسداری کند و با آزمون مستمر و پایانی انتظارات آموزشی نظام و سیستم های رایانه ای را برطرف سازد . ولی آیا یادگیری هم صورت گرفته است ؟

آیا این یادگیری به رفتاری مناسب در زمان و شرایطی خاص تبدیل می شود و جایی که ما بعنوان ناظرو مراقب امتحانی بالای سر او نیستیم آیا این عمل و کنش رفتاری، باز هم رخ خواهد داد؟

جواب این سوال را پیاژه داده است، پاسخ آن را در رفتار مردم درون یک  جامعه جستجو کنید؛    نظم ، رفاقت ،علائق، سائق ها ،نگرش ها ، همکاری، مسئولیت پذیری و ....     همگی از نحوه آموزش   یک معلم- مجری در کلاس درس ناشی می شود،  چون (معلم- مجری )مانند یک رسانه آموزشی خوب و  مناسب ،مسئولیت و توانایی انتقال دانش و مهارت های آشکار وپنهان مکتوب دریک کتاب درسی را به ذهن دانش آموزان و هنرآموزان  بر عهده دارد .

با عنایت به مطالب فوق به پیشنهاد همین نظام آموزشی یکطرفه  و نمره ملاک ،  برخی از راهکار های محترمانه  و نسخه گونه  برای بازداشتن دانش آموزان ، معلمان ، دبیران ، هنر آموزان ، مدرسان  از    افت تحصیلی مطابق با استاندارهای آموزشی  در مدارس عبارتند از:

1-            تصمیم گیری در شورای مدرسه

2-            بررسی در شورای دبیران

3-            پیگیری نمرات مستمر

4-            فعالیت های آزمایشگاهی و کارگاهی

5-            بررسی گزارش فعالیت  در شورای دبیران

6-            تاکید برای دانش آموزان ( دانش آموز محوری)

7-            جلسات انجمن اولیاء و مربیان

8-            مسابقات علمی

9-            تشویق رتبه های برتر

10-       تشویق دبیران موفق با نظر خواهی اولیا و دانش آموزان

11-       راهنمایی مشاوره برای انتخاب رشته و آینده ی تحصیلات و شغل هفته مشاغل

12-       تشکیل کلاسهای تقویتی

13-       استاندارد سازی سوالات امتحانی از نظر محتوی و بودجه بندی

14-       تایپ سوالات امتحانی

15-       تنظیم وقت امتحان

16-       هماهنگی بین دبیران مشترک دروس برای طرح سوال

17-       ....................................

18-       ....................................

19-       ....................................

20-       ....................................

با این مقدمه کوتاه و با توجه به تجربه آموزشی خود در 22 سال کاری در مقاطع مختلف آموزشی از ابتدایی تا راهنمایی ،دبیرستان ، تربیت معلم و دانشگاه و با عنایت به مطالب و تحقیقات  نگاشته شده در کتب علمی و آکادمیک ، در نظر دارم در سطح توان در چند خط ، قدرت و تاثیر شگفت آور طراحی آموزشی و استفاده از روشهای یاددهی و یادگیری را برای استفاده در آموزش و پرورش و کلاس درس بررسی و بیان نمایم:

برای رسیدن به یک راندمان و کارایی خوب در یادگیری، کم کردن افت تحصیلی ، رهبری و هدایت آموزشی مطلوب، بهره گیری از تمامی امکانات ، منابع و  استعداد های موجود در اطراف خود، هنگام تدریس ویا  انتقال تجارب یادگیری در کلاس درس، صرفه جویی در انرژی و زمان، مطالبی را  بطور اجمال لیست می نمایم که امید است مورد استفاده قرار گیرد. در پایان نیز منابع و ماخذی را برای استفاده بیشتر ذکر می نمایم.

آقای جیمز بروان در کتاب طراحی آموزشی بعد از چهل صفحه مقدمه چینی و ارائه راهکار برای کلاسداری در شرایط مختلف، بیان میدارد: معلم- مدیر بایستی از همه امکانات( آموزشی و غیر رسمی)، منابع و توانایی های خود و دانش آموز استفاده کند تا مطالب آموزشی به مرحله یادگیری برسد و این بسیار حساس و سخت است چون یادگیری تغییر نسبتاً پایدار در رفتار فراگیر است و این رفتار باید قابل مشاهده و اندازه گیری باشد و معلم درک کند که یادگیری رخ داده است .

حال با توجه به محتوای از قبل نوشته شده و دیکته شده به معلم با وجود دانش آموزان انتخاب نشده و اتفاقی در یک محیط چهارگوش و تکراری ، قرار است حادثه ای به نام یادگیری صورت گیرد و این اتفاق مبارک نخواهد افتاد مگر آنکه :

  • ·  به توانایی های خود و جایگاه خود بعنوان معلم اعتقاد داشته باشیم.
  • ·دانش آموزان را مانند شیشه های نوشانه ندانیم که همه به یک اندازه استاندارد باید از مطالب درسی پر شده و در جلسه امتحانی تشتک بخورند وکارنامه بگیرند به پایه بالا تر بروند.
  • ·به روز باشیم و به خاطر بسپاریم دانش آموزان امروز با علم دیروز ما نمی توانند برای فردا آماده زندگی شوند. علم ،سواد،  روش تدریس و نحوه برخورد با دانش آموزان امروز متفاوت شده است این تفاوت را باید قبول کرد .
  • ·مدرسه مانند پلی است که کودک از آن می گذرد تا برای زندگی در جامعه آشنا شود پس فرصت دهیم تا خودشان فراگیرند و تجربه آموزشی کسب کنند. فرصت دهیم تا با علائق و سرعت خود پیش بروند ، لمس کنند، مشاهده کننده، گزارش دهند، به آنها ارزش قائل شویم تا برداشت های خود را تشریح کنند، اشتباه کنند و آنها را راهنمایی کنیم تا پی به اشتباه خود ببرند واز نوع بسازند ....
  • ·اگر ساعتی وقت صرف شود تا فراگیران خود کشف کنند و به خاطر بسپارند و برای آن مفاهیم یاد یار طراحی کنند بهتر است تا در یکربع ساعت معلم برایشان توضیح دهد تا آنرا حفظ کنند. فراگیران باید مشتاق باشند تا تکالیف خود را ارائه دهند تا مورد نقد وبررسی قرار گیرند( بوسیله خود، همکلاسی ها،معلم و یا...) . فرصت اعتماد به نفس و ارائه وجود به آنها بدهیم .
  • ·یک معلم مجری فقط یک رباط انسانی است که مطالب کتاب را  در کلاس درس تکرار می کند و از خود ابتکار و خلاقیتی بخرج نمی دهد سالها  شیوه تدریس او در هر کلاس و مدرسه یکسان بوده و تغییری نکرده است و نگران این است که مطالب درسی تغییرکند ولی معلم مدیر برنامه ریز و رهبر کلاس است از محتوا تا الگوی تدریس را خود انتخاب می کند و از هر شرایطی و امکاناتی بموقع بهره می گیرد تا یادگیری صورت گیرد او معتقد است دانش آموزان می توانند در گروه و  از همکلاسان خود و یا در بازی و ... چیزی یاد بگیرند وی مطمئن است که یادگیری توسط        دانش آموزان  صورت می گیرد و اگر نخواهند و شرایط مناسب نباشد فقط تدریس صورت گرفته است نه یادگیری.
  • ·وظیفه معلم است تا شرایط مناسبی را برای یادگیری فراهم آورد و با راهنمایی بجا و دقیق خود،  ذهن دانش آموزان را هدایت کند به سمت یادگیری و کشف کردن.
  • ·دانش آموزی که با مشکلی وارد کلاس درس می شود در او یادگیری صورت نمی گیرد باید قبل از ارائه مطالب و محتوای درسی برقراری ارتباط و ایجاد انگیزه صورت گیرد .

و.....

مبانی طراحی آموزشی

برنامه ریزی در سطح کلان و گسترده آن  با نگرش ها و قوانین خاصی انجام می گیرد که مهر محمدی در کتاب نظریه های برنامه درسی و یا نظریه های برنامه ریزی آموزشی به تفصیل توضیح داده و آنچه برای ما معلمان مهم است را بیان نموده اند. در یک نظام آموزشی متمرکز، نوشتن اهداف کلی آموزشی و تشخیص نوع و ضرورت آن با معلم نیست و چرایی اهداف جزیی آموزشی مندرج در کتاب هم از حیطه فعالیت و حوصله معلم خارج است، پس می ماند فقط تشخیص و نوشتن اهداف رفتاری مناسب آموزشی با توجه به محتوا ، معیار ها ، شرایط و تفاوت های فردی مخاطب که از وظایف یک معلم مدیر خوب تشخیص داده شده است .

در کتاب مدیریت یادگیری داریوش نوروزی ذکر شده است که معلم مدیر می بایست تمامی هر سه حیطه آموزشی ( دانش مهارت نگرش ) را در تمامی دروسی که تدریس آنرا بر عهده گرفته است بخوبی بداند و در طراحی آموزشی خود بموقع بکار ببندد.

لازم نیست یک معلم برای نوشتن یک طرح درس فرم و قالب مخصوصی را از کتابی یا دانشگاهی خاص تهیه نماید و یا طراحی کند، فقط بر روی یک برگ کاغذ نکات کلیدی و سوالات زیر را می تواند برای خود لیست کرده و در طول تدریس آنرا مد نظر قرار دهد:

به چه کسانی درس می دهم؟ قبلا چه می دانسته اند؟ اکنون چه باید بیاموزند چرا؟ چه مطالبی و چگونه باید انتقال یابد؟ از کجا متوجه شوم که یاد گرفته اند؟ آیا ابزار یا وسیله ای خاص نیاز دارم؟ برای این تدریس چقدر وقت لازم دارم؟ دانش ، مهارت و یا نگرش خاصی باید آموزش داده شود؟

گانیه معتقد است:

ابتدا اهداف رفتاری یک درس مشخص گردد و سپس مطالب کلیدی و مهارتهای اولیه و مهارت استفاده از ابزاربه دانش آموزان آموخته شود سپس برای تمرین و تقویت دانسته ها و یا برای تکمیل آنها معلم با راهنمایی وطراحی ، ارائه و بررسی تکالیف درسی، دانش آموزان را در راه رسیدن به دانایی هدایت کند. تکالیف دانش آموزان باید با محیط زندگی و اجتماعی آنان همسو و در یک راستا باشد تا تناقضی بین دانسته ها و عمل پیش نیاید.

پس ابتدا باید درس را با دقت بررسی نمود و اهداف رفتاریی که در یک جلسه آموزشی به آن     می توان رسید را به دقت و با توجه به حیطه های یادگیری و به تفکیک مطالب گذشته( آموخته های قبلی و لنگرگاه آموزشی) و  مفاهیم جدید ( مطالب کلیدی) باید نوشت، تا هدف و مقصود از این درس، گم نشود.

دومین کار معلم بعد از اینکه دانست به کجا باید برسد و قبلاً از کجا گذشته است ، انتخاب یک روش تدریس مناسب است که با توجه به حجم و نوع مطالب درسی ، امکانات و منابع آموزشی موجود ، کمیت و کیفیت دانش آموزان و فضای فیزیکی در اختیار او متغییرخواهد بود، که در بخش مناسب به تفصیل تشریح می گردد.

سومین گام معلم در طراحی آموزشی تعیین و تشخیص نوع ارزشیابی است ، با توجه به ابزار و امکانات آموزشی، روش تدریس و الگوی آموزشی او و کیفیت محتوای آموزشی متغییر می باشد و حتی نوع آزمون ، سوالات و بارم بندی بر عهده  معلم مدیر می باشد و آنچه که باید لحاظ گردد آنست که تمامی فعالیت ها، امکانات و محیط آموزشی، روش های تدریس، سوالات و آزمون ها  باید در هنگام تدریس به گونه ای طراحی و استفاده شوند که ذهن دانش آموزان را بطرف اهداف رفتاری    (گام اول) سوق داده و باعث اتلاف وقت و انرژی نشوند و در نهایت میزان دسترسی به آن اهداف را آشکار سازند.

در انتهای تدریس، معلم باید بداند آیا به اهداف از پیش تعیین شده رسیده است و یا تا چه حدود و یا تا چه درصدی این کار انجام شده ؟ این بازخورد گیری و بازگشت به هدف بصورت های متفاوتی انجام می گیرد :

 بررسی تعداد پاسخ به سوالات درس هنگام ارزشیابی تکوینی

بررسی چک لیست رفتاری بعد از ارزشیابی تکمیلی

 کنترل و زیر نظر گرفتن نوع رفتار فراگیران

یا بررسی تکالیف خلاقانه   و  ....

 

دانستنی های قبل از شروع کار

یک معلم- مدیرکه برنامه ریزی آموزشی کلاس درس خود را بر عهده دارد ، قبل از ورود به کلاس درس و آغاز سال تحصیلی حق دارد بداند که:

   الف- تعداد فراگیران چند نفرند و سطح اقتصادی ، دینی، اجتماعی و تربیتی  خانواده آنان چگونه است؟ چند نفر تک والدین هستند؟ آیا مواردی خاص در رفتار و کنش آنان وجود دارد؟ آیا برخی از آنان از بیماری و یا نقص عضو رنج می برند و یا ....

دانستن پاسخ این سوالات زیاد وقت نمی گیرد ولی باید آنرا دانست پس با هماهنگی  مدیر آموزشگاه پرونده هر دانش آموز را محرمانه و خصوصی بررسی نمایید و مطالب لازم را بخاطر بسپارید.

     ب- سطح سواد و نمره دانش آموزان شما چگونه است ؟ معلم سال قبل آنها که بوده و یا مدرسه قبلی آنان کجا بوده است ؟ چند نفر مردودی از سال قبل در کلاس دارید آنها قطعاً می توانند بازوی شما در هنگام تدریس محسوب شوند. آیا موردی خاص در پرونده پرورشی  دانش آموزانتان مشاهده می شود ؟ پاسخ این سوالات را سعی کنید قبل از هر نوع  برنامه ریزی از معاون آموزشی مدرسه بخواهید ،بعداً لازم میشود.

     ج- یکی از وظایف معلم مدیر گرفتن آزمون ورودی از دانش آموزان است . باید بدانید که دانش آموزان شما چه مقدار از مطالب درسی و محتوای آموزشی سال گذشته را بخاطر دارند . کجا ایستاده اید و از کجا باید شروع به قدم برداشتن کنید به اصطلاح لنگرگاه آموزشی شما کجاست و کشتی یادگیری را با مطالب جدید آن که تازه از راه رسیده است به کجا باید ببندید و ادامه مطالب را به کجا باید گره بزنید.

     د- فضای فیزیکی کلاس شما چگونه جایی است به هر دانش آموز چند متر مربع جا برای فعالیت آموزشی می رسد و ضعیت صندلی و نیمکت کلاسی چگونه است ؟ چند درب و پنجره در کلاس درس وجود دارد چه ساعتی از روز نور خورشید مستقیماً به آن می تابد و آیا نور و صدا از پنجره وارد کلاس می شود؟ چند لامپ و کلید و پریز در کلاس وجود دارد؟ کلاس رو به کوچه، خیابان و یا حیاط مدرسه است؟ آیا امکان استفاده از روش های گروه بندی وجود دارد؟ چه امکاناتی در کلاس درس لازم دارید؟  با بازدید از کلاس درس خود یکروز قبل از شروع سال تحصیلی و حتی روز دریافت ابلاغ آموزشی می توانید یک قدم بزرگ و موثر در برنامه ریزی آموزشی خود بردارید.

     ها- مدرسه دارای چه فضاهای دیگری است ؟ آزمایشگاه ،حیاط، بوفه، کارگاه، نمازخانه،      سالن ورزش، کتابخانه و... دارد؟ چه وسایل( نور تاب و غیر نورتاب) ،امکانات ، تجهیزات و            رسانه آموزشی (نوشتاری- صوتی- تصویری)  وجود دارد که می توانید هنگام تدریس از آن استفاده کنید؟ پس با کنجکاوی در مدرسه چرخی بزنید و با دقت به اطراف بنگرید و فضای مدرسه را تماماً کلاس درس خود فرض کنید.

     و- کادر مدرسه و همکاران خود را بخوبی بشناسید و با حیطه فعالیت هر کدام بخوبی آشنا شوید تا بموقع از قدرت و اختیارات مدیر ، معاونین ، مشاورین، مسئولین سایت و آزمایشگاه و معلمان با تجربه دیگر استفاده کنید.

اولین روز کلاس

نه فقط امروز بلکه هر روز و هر زنگ تفریح ، قبل از رفتن به کلاس درس نگاهی در آیینه بیندازید وضعیت لباس ،آرایش و موهای خود را کنترل کنید ، این مهم در برقراری ارتباط بسیار مهم است. دفتر حضور و غیاب را بر دارید ، همیشه اولین برخورد مهم است با خونسردی و به آرامی وارد کلاس شوید برقراری ارتباط کمی سخت است ولی بدانید در همین ارتباط اولیه است که دانش آموز از روی رفتار شما و پختگی در کلام و تمیزی در لباس شما الگو گرفته و حسابی خاص برایتان باز می کند و این بسیار مهم است که فراگیران شما با شما رفیق باشند چون حکومت بر دل بهتر است تا حکم کردن به مغز.

خود را معرفی کنید و کمی از سوابق علمی و آموزشی خود بگویید اصولاً دانش آموزان از معلمان باسواد و مطمئن خوششان می آید. به آنها امید و انگیزه دهید و نمونه کارهایی که می توانند بعد از آموختن این علوم ، انجام دهند را مثال بزنید بخصوص برا ی ادامه تحصیل ، کسب درآمد و کارآفرینی در آینده.

 هنگام صحبت تمامی بچه ها را مورد نظر قرار دهید و آنها سعی خواهند کرد شما را امتحان کنند با کمی دقت و درایت می توانید  مدیریت  و رهبری خود را به آنان نشان دهید.

روش کار ،شیوه های تدریس و روش ها ی ارزشیابی، حیطه فعالیتها و انتظارات خود را بطور کامل باز گو کنید تا آنها هم برای خود برنامه ریزی کنند . اگر برنامه کلاسی آنها را شما ننوشته اید با کلاس درس و یا فعالیت آموزشی ساعت قبل و بعد آنها آشنا شوید تا بدانید که آیا از یک واحد و درس نظری به کلاس شما می آیند یا از زنگ ورزش و با یک دنیا انرژی و هیجان وارد کلاس می گردند.

اگر وقت اجازه می دهد هر کسی خود را معرفی کند و یک بیوگرافی و یا خلاصه ای از زندگی خود ، سوابق درسی ، میزان علائق و استعداد های خود بیان نمایید این امر کمک می کند تا شما سرگروه های آینده خود را بشناسید و با هوش و قابلیت های آنان آشنا شوید.

با دقت به سوالات دانش آموزان پاسخ دهید و یادتان نرود که یکسال تحصیلی قرار است هر هفته همین ساعت با هم زندگی کنید و همدیگر را بپذیرید و دوست داشته باشید . بخاطر بسپارید؛ تاثیرشما تا ابد با او خواهد ماند.

برنامه ریزی سالیانه

(معلم- مدیر) می باید در ابتدای هر سال تحصیلی به کمک  یک تقویم و یا سالنامه روزها و فرصت های آموزشی خود را با توجه به حجم کتاب تقسیم بندی نموده و برای این کار ساعاتی را برای پرسش مستمر و یا اتفاقات خارج از برنامه در نظر بگیرد که به این امر" طراحی آموزشی سالانه" گفته می شود و از آنجائیکه این مهم برای هر درس و هر کلاس درس بطور جداگانه انجام می شود، پس باید در نظر داشت که تعداد دانش آموزان و محتوای آموزشی و شیفت کاری و ... می تواند در این برنامه ریزی بطور غیر مستقیم دخالت داشته باشند.

در فرصتی مناسب و یا در جلسه ای با حضور مدیر مدرسه و اولیا دانش آموزان و یا حتی در جلسات انجمن اولیا و مربیان آموزشگاه طرح و برنامه خود را تشریح نموده و از آن دفاع نمایید. موارد ابتکاری مانند شیوه های تدریس، تکالیف خلاقانه ، تعداد و نحوه گردش علمی ، محیط یادگیری غیر مستقیم، ابزار و امکانات مورد نیاز،  نوع ارزشیابی و ... را توضیح دهید و ایشان را  توجیه نمایید.

انتظارات خود را از کادر مدرسه و اولیا و حتی دانش آموزان شفاف ساخته و آنها را با فعالیت های آموزشی خود آشنا سازید . پرسش های احتمالی را کاملا پاسخ داده و در صورتجلسه ای تصمیمات ، برنامه ها و پیشنهادات  را درج  و به امضا حاضرین برسانید.

از معلمانی که در انتهای سال تحصیلی و یا چند روز مانده به امتحانات برای دانش آموزان کلاس توجیهی، تقویتی، مکمل،تفهیمی ، جبرانی ، تکمیلی، تحقیقی و یا.... تجویز می کنند و گاها تعداد زیادی را با مبالغ سنگین به مدرسه می کشند سوال شود :

تدوین اهداف آموزشی ،زمان لازم برای تدریس، محتوا و کتاب درسی، برنامه کلاسی ، فعالیت و روش آموزشی، محیط آموزشی ، دانش آموزو یا .... کدامیک نقص داشته اند که شما به اهداف آموزشی نرسیده اید وچگونه درس یک ترم را در یک جلسه می توانید به مرحله یادگیری برسانید؟  جواب این سوال را در نداشتن طراحی آموزشی سالیانه معلم جستجو کنید.

محیط آموزشی

یک معلم- مدیرمی بایست بداند بسیاری از محیط های آموزشی غیر رسمی وجود دارند که می توانند از کلاس درس و حتی رسانه آموزشی خوب سریعتر و بهتر او را به اهداف آموزشی برساند .

در مجموع محیط یادگیری را به دو گروه مستقیم و غیر مستقیم تقسیم می کنند محیط مستقیم آن فضای موجود در مدرسه است که معلم با هماهنگی مدیر مدرسه و یا معاون آموزشی می تواند از آن استفاده کند مانند نماز خانه،کتابخانه، آزمایشگاه، بوفه، سالن ورزش، حیاط مدرسه و .... و یکسری از محیط ها هستند که در اختیار مدرسه نیستند ولی می توان فراگیران را برای درک بیشتر و یا کاربردی کردن مطالب درسی و یا تحریک و تشویق نمودن فراگیران به یادگیری عمیق تر به آنجا رفت، مانند: پارک،ترمینال، فروشگاه، آزمایشگاه مرکزی، نمایشگاه، موزه، مدرسه دیگر و..... برای استفاده از این فضا ها می توان از مدیر مدرسه و مسئولین اداری کمک گرفت و با هماهنگی لازم با مسئولین آنجا ،بهره گیری نمود.

 

رسانه های آموزشی

هر وسیله و ابزاری که معلم در کلاس درس برای راحت تر کردن یادگیری و یا انتقال محتوا و حتی ارزشیابی استفاده می کند و به یاری می گیرد یک وسیله و یا رسانه  آموزشی است.رسانه به ابزار یا وسیله ای گفته میشود که در انتقال اطلاعات نقش واسطه را بازی میکند.

همانطور که از تعریف فوق مشخص است هم دارای سخت افزار است چون یک وسیله است  و هم دارای اطلاعات و نرم افزار است، پس ابزار به تنهایی یک رسانه ی اطلاعات بین گیرنده و فرستنده نیست.

مثلا یک دستگاه پخش صدا  ویا یک دستگاه ویدئو نمی تواند رسانه باشد در حالی که با توجه به این تعریف یک روزنامه یا نوار کاست حاوی سخنرانی یا موسیقی می تواند یک رسانه محسوب گردد .

از طرفی هر رسانه ای آموزشی نیست . در هر آموزش و تدریسی هم رسانه ها نمی توانند یکسان در انتقال اطلاعات نقش داشته باشند .

رسانه های آموزشی را می توان از سنین قبل از مدرسه (مهد کودک یا پیش از دبستان) تا سنین میانسالی و بالاتر(رسانه های جمعی) مورد استفاده قرار داد و آنها را طبقه بندی کرد که این مهم توسط  شخصی به نام ادگار دیل در سال 1990 بصورت تفکیک در ابزار و سن و حتی میزان رغب و عینی بودن در شکل مخروط با توجه به فراوانی آن نشان داده شد که اکنون بعنوان مخروط تجربی دیل یا مخروط دیل در کتب تکنولوژی آموزشی شناخته می شود.

به رسانه هایی که هنگام انتقال اطلاعات بیش از یک حس انسان را فعال سازند و یا از چند رسانه مختلف با هم در ارائه مطالب کمک می گیرند رسانه های چند حسی یا چند رسانه ای مولتی مدیا گفته می شود:

بطور مثال تلویزیون هم از قدرت تصاویر  ( رنگ، نور، حرکت) استفاده میکند و هم می تواند از صدا( موسیقی، افکت و...) استفاده کند و هم متن نوشتاری ( رسانه تصویری ثابت) را نشان دهد. پس چند حس را فعال می کند.

در اکثر رسانه های 3 بعدی چون حس لامسه هم فعال می گردد پس می توان آنها را در این گروه قرار داد. لوح های فشرده آموزشی که حرکت و موسیقی و تصویر همراه دارند را می توان مولتی مدیا نامید .یک صفحه اینترنت مثال بارزی برای مولتی مدیا است، بازی های رایانه ای و ویدیویی، بطور مستقیم و غیر مستقیم بخاطر جذابیت و تعاملی بودنشان و با توجه به تحریک انواع حواس انسان مولتی مدیا طبقه بندی شده و با توجه به تحقیقات انجام گرفته ؛ ارزش انتقال دانش در آن از یک   معلم مجری بسیار بیشتر تشخیص داده شده است.


شرایط یادگیری

تجارب یادگیری یا فعالیت های آموزشی فعالیت هایی هستند که فراگیران در راه دستیابی به اهداف آموزشی انجام می دهند بنابراین فعالیت های معلمان در این گروه قرار نگرفته بلکه می توان آن ها را تحت عنوان روشها و الگوها و شیوه های تدریس مورد توجه قرار داد.

متأسفانه گاهی در شرایط واقعی آموزشی اولاّ این گونه تجارب تحت عنوان تکالیف درسی به تجاربی بسیار معدود نظیر روخوانی ،رونویسی ،حل مسئله،نوشتن انشاء و حفظ کردن مطالب درسی محدود می شوند ثانیاً انتخاب و تعیین آنها با توجه به اصل یاد شده صورت نمی گیرد.

 تعریف فوق لیست بسیار کامل و نامحدودی از تجارب یادگیری را پیش روی ما قرار می دهد که انتخاب بجای آنها می تواند باعث یادگیری عمیق، موثر و پایداری شود.بعضی از این تجارب فردی و گروهی عبارتند از:

بحث و تبادل نظر کردن-طراحی کردن- کنفرانس دادن- خطاطی کردن- آزمایش کردن- ساختن- مسئله ساختن- اظهار نظر کردن- تدریس کردن برای گروه-کشف کردن- تشریح نمودن- تجزیه  و تحلیل کردن- انتخاب کردن- تصمیم گیری قضاوت کردن- بکار بستن- سازمان دادن-   مسئله حل کردن- خواندن- نوشتن- گوش دادن- لذت بردن- احترام گذاشتن- ارزش گذاشتن و ...

تجارب یادگیری بایستی با توجه به توانایی فردی فراگیران، اهداف آموزشی( بخصوص اهداف رفتاری)و سطح دشواری محتوای آموزشی مشخص شوند. نباید فراگیر به چند تجربه معدود و محدود متکی باشندو یا معلم خوب را کسی بدانند که تمامی نکات مبهم و پنهان درس را بیان می کند، بلکه بایستی یادگیری و تکالیف منزل ملموس ، قابل اجرا و کاربردی باشد و با تفحص گروهی و یا بصورت مکاشفه ای منتقل شود.

 یکی دیگر از موارد مهم در  شرایط یادگیری گروه بندی و فعالیت گروهی است که می تواند سطح یادگیری  و زمان دریافت اطلاعات را کاهش دهد و با توجه به هدایت های معلم علاوه بر انتقال دانش، بسیاری از مهارت ها و نگرش ها را در دانش آموز ایجاد کرد که تعدادی از آن عبارتند از:

مسئولیت مشترک و تمرین مهارت کمک به دیگران - یادگیری عمیق- تبادل نظر و نقادی و مقایسه کار ها -پیشنهاد زیاد در زمان کم (صرفه جویی در زمان)- توانایی در انتقال ااطلاعات -ایجاد صمیمیت میان فراگیر با اولیا یا مربی- افزایش قدرت تصویر سازی و درک مطلب -افزایش مهارت گویشی دادن و اظهار عقیده ای دقیق- انتقال اندیشه و تجربه های زندگی- اثر گذاری بر تکوین شخصیت -پلی است بین حرف وعمل- رویا رویی با موقعیت های جدید - تجسم عینی مفاهیم و موضوعات درسی -بیان احساسات- نگرش ها و ارزشها- تحلیل موقعیت های اجتماعی- تقویت مهارت کلامی -آموزش مفاهیم و مقررات  و روابط اجتماعی و اخلاقی -افزایش مهارت روانی و حرکتی -کاهش کم رویی و خجالت -مشارکت و قبول مسئولیت و.....

 گروه های تدریس و یادگیری در کلاس درس عمدتاً به سه دسته به شرح زیر تقسیم می شود :

الف: گروه های بسیار بزرگ که می تواند بین 15 نفر تا نصف کلاس درس را در بر بگیرد.

ب: گروه بزرگ که بین 9تا 14 نفر را می تواند پوشش دهد.

ج: گروه های متوسط 4 تا 8 نفر را در بر می گیرد 

د: گروه های کوچک و تک نفری 5بین 1 تا 3نفری است.

یک گروه بزرگ در جامعه ممکن است از صد تا هزاران نفر را شامل شود ولی در کلاس درس نصف تا تمامی شاگردان مدرسه را در بر گیرد .

مسلماً مشخص کردن تعداد دقیق فراگیران برای هر یک از چهار گروه یاد شده کاری است بس دشوار که بستگی به موقعیت ها، اهداف آموزشی ، محتوا و فضای آموزشی، روش تدریس ، نوع ارزشیابی   و ........  دارد.

قبلاً اشاره کردیم که یکی از عوامل مؤثر در انتخاب گروه های تدریسی و یاد گیری ماهیت اهداف و آموزشی است و گفتیم که آموزش نوعی مهارت در حیطه ی روانی است – حرکتی قرار دارد در      گروه های کوچک بهتر از گروه های بزرگ صورت می گیرد بنابراین این اهداف آموزشی به خصوص اهداف رفتاری می توانند به عنوان عامل مهمی ما را در انتخاب گروه های مناسب یاری دهند .

مناسب ترین گروه ها برای هدفهای حیطه شناختی گروه های بزرگ یا بسیار بزرگ برای هدفهای حیطه عاطفی گروه های کوچک و متوسط و برای هدفهای حیطه روانی- حرکتی تک شاگرد یا       گروه های کوچک هستند.

 

شیوه تدریس

گر چه گاهی معلمان تفاوتی میان روشها الگو ها و شیوه های تدریس قائل نمی شوند و بحث در مورد این تفاوت ها و خصوصیات هر کدام از آن ها مر بوط به مقوله نیست مع الوصف شیوه های تدریس را می توان آن دسته از فعالیت های معلمان دانست که در راه هدایت فراگیران به سوی اهداف آموزشی در کمترین واحد زمان قابل اجراست.

 شیوه های تدریس ممکن است در یک جلسه تدریس چندین بار تغییر یابد بااین وجود آنچه که با یستی مد نظر قرار گیرد آن است که مطابق اصل یاد شده شیوه های معلم بایستی با توجه به عناصر قبلی طرح یعنی اهداف ، بخصوص اهداف رفتاری، تعیین شوند .

در مجموع می توان در حیطه یاددهی و یادگیری شرح فعالیت های معلم را به 5 الگو، 100روش و هزاران فعالیت آموزشی طبقه بندی نمود. تمامی این روش ها و فعالیت ها  در قالب الگوهای اجتماعی- اطلاعات پردازی- فردی- مهارت حرفه ای و توسعه سیستم رفتار جستجو کرد.

ابتدا باید محتوای آموزشی را به خوبی مطالعه و بررسی نموده و قالب تدریس را از یکی از الگو ها تشخیص دهید سپس با کمی حوصله، فعالیت و روش تدریس خود را طراحی نمایید . همیشه بخاطر داشته باشید به تعداد معلمان روش تدریس و فعالیت آموزشی وجود دارد و خود را در یک روش و قالب کلاسیک و نوشته شده محصور نکنید. در یک ساعت و یک جلسه آموزشی می توان روش های مختلفی را ارائه داد که در ساعت و جلسه قبل امکان آن ضعیف بود! پس در یک جمله می توان گفت:  معلم روش تدریس را انتخاب و از آن بهره می گیرد، نه روش تدریس معلم را.

 در ذیل تعدادی از روش های یاددهی و یادگیری را که می توان در کلاس درس  با امکانات موجود در مدرسه و با در نظر گرفتن زمان و محتوای آموزشی  اجرا نمود، لیست می نمایم.  اطلاعات بیشتر و تخصصی را در صورت نیاز و علاقه می توان از کتب و منابع معرفی شده در آخر این مقاله و یا در سایت های علمی- آموزشی ویا  در وب لاگ  rezap502.blogfa.com    جستجو نمود.

 

1- مکاشفه ای

2- مناظره ای

3-استقرایی

4-حل مسئله

5-پس ختام sq4r

6-جستجوی موقعیت

7-گردش علمی

8-نمایش(ایفای نقش)

9-آموزش برنامه ای

10-پروژه ای ‍‍

11-مجازی(رایانه ای)

12-ساخت گرایی

13-پرس و جو (پرسش و پاسخ)

14-اردوی آموزشی

15-قصه گویی

16-نظر خواهی (مصاحبه)

17-تخیل هدا یت شده

18-یاد سپاری

19- کارتهای احساسی

20-بررسی ،کنترل و اصلاح

21-بازی های تربیتی

22-گردهمایی(کنفرانس)

23-شاگردی-استادی

24-تدریس طلبگی

25-یادگیری کنترل خود

26-تسلط یاب

27-فرا شناختی

28-نظر خواهی

29-چند حسی

30-چند پایه

31-بازگویی

32-تمرینی

33-کارگاهی

34-آزمایشگاهی

35-آگاهی یابی

36-جرات آموزی

37-تدریس میان رشته

38-رشد عقلی

39-سخنرانی

40-بحث و گفتگو

41-آموزش برنامه ای

42-تفحص گروهی

43-قصه گویی

44-دریافت مفاهیم

45-کاوش گری علمی

46-تعامل گام به گام

47-بدیعه پردازی

48-بارش مغزی

49-قضاوت عملکرد

50-کارایی تیم

51-تدریس اعضای تیم

52-روشن سازی طرز تلقی برخورد

53-یاد یارها

54-افزایش عزت نفس

55-شبیه سازی

56- کلاه رنگی تفکر خلاق

و .......

 

 

 

 

شیوه ارزشیابی

در جای نوشته نشده که تنها راه ارزشیابی و آزمون گیری از فراگیر باید بصورت رسمی ، کلاسیک، کتبی، خشک و خشن باشد . معلمی که خود روش تدریس را انتخاب می کند می تواند روش ارزشیابی را هم خودش انتخاب و یا طراحی نماید . بطور مثال اگر گروهی تدریس شده است پس می توان گروهی هم پرسید و گروهی هم نمره داد. یک ارزشیابی می تواند با مدیریت و برنامه ریزی  معلم و با توجه به ؛ ابزار و امکانات آموزشی، محتوا ، حیطه یادگیری، جمعیت و سطح علمی فراگیران، تفاوت فردی ایشان، زمان ، فضای فیزیکی ، روش تدریس بصورت کتبی ، عملی، شفاهی و .... متغییر باشد.

ارزشیابی از شاگردان اطلاعات لازم را در موارد زیر فراهم می سازد:

1- اشکالات و نواقص موجود در طرح آموزشی از نقطه نظر اهداف، محتوی، شیوه ها، مواد و وسایل آموزشی و عناصر دیگر.

2- میزان آمادگی فراگیران برای قبول آموزشهای بعدی.

3- تشخیص کیفیت ابزارهایی که درتدریس و اندازه گیری پیشرفت تحصیلی از فراگیران مورد استفاده قرار گرفته اند.

حتی الامکان آزمون از حالت کتبی و یا شفاهی خارج گردد ، آزمون های غیر کلامی مزایایی چون:

1- میزان وابستگی به خواندن به عنوان تنها وسیله گرفتن امتحان را کاهش می دهد.

2- شاگردان در تجسم ارتباط میان قسمتهای مختلف سوالات امتحانی قادر می سازد.

3-تنوع روش های امتحان گیری در کنار روش ها و الگوهای مختلف آموزشی..

4- بسیاری از اهداف مندرج در کتب درسی بصورت کتبی و یا شفاهی قابل ارزشیابی نیستند و با روش و وسایل خاص امکان پذیر است.

5-  فراگیران با توجه به هوش و قابلیت خود بصورت غیر کلامی چون  ترسیمی و تصویری و نقش آفرینی و ....  به سوالات با علاقه پاسخ می دهند.

6- از میزان استرس و اضطراب دانش آموزان در شب امتحان یا در جلسه امتحان را کاهش یافته و یادگیری معنی واقعی خود را پیدا می کند.

7- از افت تحصیلی جلوگیری کرده و باعث ایجاد انگیزه برای یادگیری خود فعال شده و  افزایش اعتماد شخص به خود و توانایی های خود را در بر دارد.

 


بازخورد و رفع نقص

بعد از تدریس نمرات فراگیران را بررسی نمایید و بررسی کنید تا چه اندازه به اهداف از پیش تعیین شده رسیده اید و با کمی تفکر متوجه می شوید که اگر اشکالی وجود دارد و یا افت در نمره دیده    می شود ممکن است از هدف گذاری، شرایط  یادگیری، گروه بندی، روش تدریس، منابع و امکانات و یا نوع ارزشیابی باشد. آنگاه با دقت و برنامه ریزی مشکل را می توانید حل کنید . معلمی که با پ‍‍ژوهش و تفکر خلاق طراحی آموزشی می کند یک معلم مدیر موفق است.

اصلاح طرح می تواند به اقدامات زیر منجر شود:

1- روشن تر کردن اهداف از طریق اصلاح جملات در صورت لزوم.

2- انتخاب راه های بهتر جمع آوری و استفاده از داده ها درباره توانایی ها ، علائق، و نیاز فراگیران.

3- انتخاب محتوای جدید و یا تغییر در محتوای قبلی.

4- تغییر در شیوه های تدریس.

5- انتخاب تجارب یادگیری جدید.

6- پیش بینی برای استفاده ی بهتر از مواد آموزشی.

7- تعیین مجدد مسئولیت های افراد وابسته به طرح و یا دعوت از افراد جدید برای همکاری.

 8- تغییر در مدت زمان طرح ، مدت زمان بعضی از مراحل و سازماندهی مجدد توالی فعالیت.

9- اصلاح وسایل و روشهای ارزشیابی.

 10 - استفاده از نتایج کلی برای تهیه طرح موثرتری برای آینده.


نتیجه گیری و پیشنهادات

1-      دوره های ضمن خدمت کاربردی و با حضور اسایتد مجرب بر گذار گردد و قصد و نیت از این دوره ها کسب امتیاز برای حاضرین و مادیات برای برگذار کنندگان نباشد.

2-      هر 4 سال از معلمان و دبیران یک آزمون جامع گرفته شود تا دروس اصلی و تخصصی و کتب روش تدریس و مهارت معلمی را اجبارا مطالعه کنند.

3-      در دوره ابتدایی به طراحی آموزشی اهمیت داده می شود ولی این اتفاق در دوره های راهنمایی و متوسطه هرگز نیفتاده است و اکنون بیشترین افت تحصیلی را در این دوره ها می بینیم.

4-      هدف از آموزش و پرورش دوره متوسطه فقط کنکور و اضطراب آن شده است و این باید توسط برنامه ریزان و کارشناسان تعلیم و تربیت کنترل گردد.

5-      به اندازه کافی در مورد اهمیت و نقش معلم صحبت شده است اکنون موقع عمل است ، معلمان را باید یکبار دیگر گزینش علمی نمود و به مدرک تحصیلی اکتفا نگردد.

6-           دبیران غیر تخصصی و غیر مرتبط از گرفتن ابلاغ منع گردند.

7-       بسیاری از وسایل و تجهیزات آموزشی در مدارس بدون استفاده مانده اند نسبت به ساماندهی آنها باید اقدام گردد.

8-      روش های تدریس نوین ، یاددهی و یادگیری، مشارکتی، یونسکو و حتی تعاملی باید جای خود را در مدارس باز کنند.

9-      مطالعه مجلات تخصصی هر رشته باید در بین معلمان و دبیران اجباری گرددو بصورت آزمونی در ارزشیابی لحاظ شود.

10-    در جلسات انجمن و اولیا و مربیان، ابتدای سال معلمان و دبیران اجبارا حضور داشته و روش کار خود را تشریح و به سوالات پاسخ دهند.

11-    در پایان سال توسط فراگیران و دانش آموزان و یا شورای مدرسه مطابق فرمی از قبل طراحی شده در مورد معلمان و دبیران ارزشیابی صورت گیرد.

12-    مدیرا ن مدارس از ابتکارات و برنامه های جدید آموزشی و روش های تدریس فعال استقبال کرده و بی تفاوت و یا مانع نباشند.

13-    شرایط و مقرارت  درخواست اردو ها، بازید ها و گردش های علمی از سازمان و ادارت متبوع، اینترنتی و یا با یک فرم درخواست سهل و راحت تر انجام گیرد و بودجه ای را به این امر اختصاص دهند.

14-    ادارات ، ارگان ها، سازمان ها و جوامعی که می توانند برای آموزش و پرورش خدمات آموزشی و مفید ارائه دهند شناسایی و با آنها قرار داد بسته تا دانش آموزان و معلمان از آنها استفاده نمایند.

15-    هر معلم و دانش آموز در هفته می بایست تا 20 ساعت از اینترنت بصورت رایگان استفاده نماید و این امر باید توسط کارشناسی فن آوری و تعاون برنامه ریزی گردد.

16-    امکانات و خدمات و شرایط تغییر را باید ایجاد کرد و اگر رخ نداد بازخواست و توبیخ صورت گیرد !!! اکنون به شرح وظایف گروه های آموزشی ، کارشناسان آموزشی و ضمن خدمت و تعاون نگاهی بیندازیم و با استانداردها مقایسه کنیم ، محور ها و بازو ها را ترمیم نمایم و هر کسی را بر سر جای خود قرار دهیم از بالا مدرک و سابقه ها را با فعالیت کاری و ا بلاغ هماهنگ کنیم تا نتیجه این تغییر را در مدرسه ببینیم. تمامی امکانات فعال را گرفته ایم و آنگاه انتظار رشد و جهش تحصیلی داریم و این بی انصافی است.

 تا موضوع مدرک گرایی است و به دانش  اهمیت داده نمی شود معلمان مدارس ما، بدون ابتکار و خلاقیت و بدون انگیزه مانند یک رسانه آموزشی به کلاس درس می روند و کاری بیش از وظیفه انجام نمی دهند و باز هم کشور ما در بسیاری از دروس روز به روز ضعیف تر می شود مگر کسانی که در جشنواره ای خاص و با روشی خاص زیر نظر اساتید خاص چند مدتی دوره می بینند تا جایزه ای خاص را برنده شوند. و ...............................                    


منابع و ماخذ

1-       مدرسه و شاگرد- جان دیویی- مشفق همدانی- 1333- بنگاه مطبوعاتی صفی شاه- چاپ سوم

2-طراحی آموزشی عادل یغما-1375-سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی- چاپ اول

3-سبکهای شناختی پاریامودا سریواستاوا- داریوش نوروزی- 1382-انتشار امیر- چاپ اول

4-روش ها و فنون تدریس- عباس خورشیدی- 1381- یسطرون 1-02-7819-964

5-راهنمای عملی مشارکتی و فعال در فرآیند تدریس- منوچهر فضلی خانی- آزمون نوین

6-راهنمای روش های نوین تدریس- محرم آقازاده- آییژ 7-04-7006-964

7-الگوهای جدید تدریس- بروس جویس و همکاران- محمد رضا بهرنگی- 1374

8-مبانی نظری تکنولوژ آموزشی- هاشم فردانش- 1372- سمت

9-مدیریت یادگیری- ایور کی دیویس- داریوش نوروزی- 1373- گلبرگ

10- نظریه های برنامه درسی- جی.پی.میلر- محمود مهر محمدی- 1379- سمت

 

 با تشکر و قدردانی از تمامی معلمان دلسوز و مهربان

رضا پورشیخ

تکنولوژیست آموزشی

1390